Postawy podczas mszy – kiedy stać, klęczeć i siedzieć

Dlaczego podczas mszy zmieniamy postawę ciała?

Postawy podczas mszy są wspólnym językiem modlitwy: Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego w nr 43 wymienia momenty stania, siedzenia i klękania, a Sacrosanctum Concilium Soboru Watykańskiego II przypomina, że liturgia jest działaniem całego zgromadzenia. W parafii św. Maksymiliana Kolbego w Krakowie-Opatkowicach zgodne gesty pomagają wejść w rytm Eucharystii.

Co wyraża postawa ciała w liturgii?

Postawa ciała w liturgii to zewnętrzny znak wiary, charakteryzujący się modlitwą całej osoby, jednością ze wspólnotą i szacunkiem wobec misterium Eucharystii. Stanie wyraża gotowość i czujność, siedzenie sprzyja słuchaniu, a klękanie oznacza adorację. Nie jest to religijna gimnastyka ani test znajomości przepisów.

Gdy rodzic spokojnie wstaje wraz z dzieckiem przed Ewangelią, przekazuje mu więcej niż samą instrukcję. Pokazuje, że słowa Chrystusa mają pierwszeństwo. Gdy wierni klękają podczas modlitwy eucharystycznej, ich gest potwierdza, że centrum Mszy nie stanowi przemówienie księdza, lecz ofiara Chrystusa uobecniana sakramentalnie.

„Liturgia nie wyczerpuje całej działalności Kościoła, ale jest szczytem, do którego zmierza jego działalność, i źródłem, z którego wypływa cała jego moc.” – Sobór Watykański II, Sacrosanctum Concilium, nr 10, 1963.

Dlaczego wspólne gesty mają znaczenie?

Wspólna postawa ogranicza rozproszenie, bo nie trzeba stale zastanawiać się, co robić w następnym momencie. Z mojej praktyki redakcyjnej i rozmów z rodzinami parafialnymi wynika, że nowym uczestnikom najłatwiej odnaleźć się wtedy, gdy rodzice, ministranci i pozostali wierni reagują spokojnie, bez ostentacyjnego poprawiania innych.

• Postawa stojąca przy Ewangelii wyraża szacunek dla słów Chrystusa i jest wskazana przez OWMR nr 43.
• Postawa siedząca przy czytaniach tworzy warunki do słuchania słowa Bożego bez pośpiechu.
• Postawa klęcząca podczas konsekracji wskazuje na adorację Jezusa obecnego w Eucharystii.
• Jednolity gest wspólnoty pokazuje, że Msza święta jest modlitwą Kościoła, a nie zbiorem prywatnych praktyk.
• Spokojne dostosowanie postawy do zdrowia chroni osoby starsze przed bólem i nie odbiera im pełnego uczestnictwa.

Jedność nie oznacza sztywności. Osoba o kulach, kobieta po operacji kolana albo senior, który nie utrzyma równowagi, nie musi naśladować innych za cenę bezpieczeństwa. Bóg widzi człowieka, nie sam ruch.

Co reguluje postawy liturgiczne wiernych?

Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, czyli OWMR, to dokument objaśniający celebrację Mszy, charakteryzujący się normami dla celebransa, służby liturgicznej i wiernych; jego nr 43 wskazuje podstawowe momenty stania, siedzenia oraz klękania. Mszał Rzymski zawiera teksty celebracji, natomiast OWMR wyjaśnia sposób jej sprawowania.

Jaki dokument podaje kolejność postaw?

Głównym punktem odniesienia jest OWMR nr 43 z wydania z 2002 roku. Dokument określa m.in. stanie podczas obrzędów wstępnych, Ewangelii, Credo i modlitwy powszechnej oraz siedzenie przy czytaniach i homilii. W razie wątpliwości nie trzeba opierać się na przypadkowych filmach lub komentarzach w mediach społecznościowych.

OWMR nie działa w oderwaniu od życia Kościoła lokalnego. Konferencja Episkopatu Polski może doprecyzować niektóre praktyki dla Polski, zwłaszcza sposób oddawania czci przed Komunią Świętą. Celebrans prowadzi zgromadzenie, ale nie tworzy własnych zasad według chwilowego uznania.

Czy zasady są identyczne w każdym kraju?

Nie, ponieważ Kościół zachowuje wspólną strukturę rytu rzymskiego, a konferencje episkopatów mogą zatwierdzać określone dostosowania zgodne z prawem liturgicznym. Dlatego postawa przy Komunii Świętej albo długość klękania może wyglądać inaczej w Polsce, we Włoszech czy w Stanach Zjednoczonych.

• OWMR nr 43 ustanawia wspólną ramę postaw dla celebracji Mszy w rycie rzymskim.
• Sobór Watykański II w Sacrosanctum Concilium wskazuje na pełne i czynne uczestnictwo wiernych w liturgii.
• Konferencja Episkopatu Polski doprecyzowuje praktykę krajową, nie zastępując norm Kościoła powszechnego.
• Proboszcz parafii św. Maksymiliana Kolbego może przekazać wiernym praktyczne wskazówki zgodne z obowiązującymi normami.
• Ministranci mogą dyskretnie ułatwiać zmianę postaw, lecz ich ruch nie jest samodzielnym źródłem prawa liturgicznego.

Najpewniejszą drogą jest obserwacja wspólnoty i słuchanie krótkich wskazań duszpasterza. Szersze wyjaśnienie kolejnych części celebracji znajdziesz w materiale Przebieg mszy świętej krok po kroku.

Kiedy stoimy podczas mszy świętej?

Wierni stoją od wejścia kapłana do zakończenia kolekty, podczas aklamacji przed Ewangelią i samej Ewangelii, w Credo, modlitwie powszechnej, od wezwania „Módlcie się, aby moją i waszą ofiarę” do końca prefacji oraz przy błogosławieństwie i rozesłaniu. Tę kolejność podaje OWMR nr 43 (2002).

Dlaczego stoimy przy wejściu i obrzędach wstępnych?

Stajemy od rozpoczęcia śpiewu na wejście lub wejścia celebransa aż do zakończenia modlitwy dnia, zwanej kolektą. To postawa zgromadzenia, które rozpoczyna wspólną celebrację, uznaje swoje grzechy w akcie pokuty i modli się przez Chrystusa do Ojca.

Przykład jest prosty: jeśli rodzina wchodzi do kościoła tuż po rozpoczęciu śpiewu, najpierw zajmuje miejsce i staje, zamiast od razu klękać. Klęknięcie przed Mszą jako osobista modlitwa jest czymś innym niż postawa obowiązująca w rozpoczętej liturgii.

Czy podczas Ewangelii trzeba stać?

Tak, podczas aklamacji przed Ewangelią i odczytania Ewangelii wierni stoją jako znak szczególnego szacunku dla słowa Chrystusa. OWMR nr 43 wymienia ten moment wprost, dlatego siedzenie z nieuwagi nie odpowiada zwykłemu porządkowi celebracji.

Przed Ewangelią wykonujemy mały znak krzyża na czole, ustach i piersi. Gest można przeżyć świadomie: proszę, aby Boże słowo było w moim myśleniu, mowie i sercu. Nie trzeba wykonywać go przesadnie ani rozglądać się, czy inni zrobili go identycznie.

Kiedy stoimy przy Credo, modlitwie powszechnej i ofiarowaniu?

Stajemy na wyznanie wiary Credo i modlitwę powszechną, następnie ponownie od wezwania „Módlcie się, aby moją i waszą ofiarę” aż do zakończenia prefacji przed śpiewem „Święty”. W tych chwilach zgromadzenie odpowiada, wyznaje wiarę i włącza się w ofiarę Chrystusa.

• Procesja wejścia i śpiew na wejście wymagają postawy stojącej aż do kolekty.
• Akt pokuty i hymn „Chwała na wysokości Bogu” celebrujemy zasadniczo na stojąco.
• Aklamacja „Alleluja” i Ewangelia wymagają stania ze względu na rangę proklamowanego słowa.
• Wyznanie wiary Credo odmawiamy lub śpiewamy na stojąco jako wspólne wyznanie wiary Kościoła.
• Modlitwa powszechna odbywa się na stojąco, ponieważ wierni przedstawiają Bogu prośby całego Kościoła i świata.
• Błogosławieństwo końcowe oraz rozesłanie przyjmujemy na stojąco, gotowi nieść Ewangelię do codzienności.

W parafii św. Maksymiliana Kolbego warto kierować wzrok ku ołtarzowi i służbie liturgicznej, nie po to, by kontrolować sąsiadów, lecz by łatwiej zachować wspólny rytm.

Kiedy siedzimy podczas mszy?

Wierni siedzą podczas pierwszego i drugiego czytania, psalmu responsoryjnego, homilii oraz przygotowania darów do wezwania „Módlcie się, aby moją i waszą ofiarę”. OWMR nr 43 dopuszcza także siedzenie po Komunii Świętej, gdy wspólnota trwa w ciszy lub śpiewie dziękczynnym.

Dlaczego siedzimy przy czytaniach i psalmie?

Siedzimy przy czytaniach poprzedzających Ewangelię i przy psalmie responsoryjnym, aby słuchać oraz odpowiadać na słowo Boże. Siedzenie nie znaczy odpoczynku od modlitwy. To postawa ucznia, który przyjmuje historię zbawienia, proroctwa, listy apostolskie i psalm.

Dobrym przykładem jest psalm: kantor lub lektor śpiewa wersety, a zgromadzenie odpowiada refrenem. Dziecko może śledzić odpowiedź w mszaliku, rodzic może powtarzać ją spokojnie. Nie ma potrzeby wstawać przy każdym kolejnym wersecie.

Czy podczas homilii i przygotowania darów również siedzimy?

Tak, homilii słuchamy na siedząco, a po modlitwie powszechnej siadamy także na przygotowanie darów, aż do wezwania kapłana przed modlitwą nad darami. Ten czas pomaga połączyć usłyszane słowo z ofiarą składaną na ołtarzu.

Po Komunii można usiąść i dziękować w ciszy, jeśli celebrans nie zaprosi do innej postawy. Niektórzy wolą wtedy klęczeć z osobistej pobożności, lecz nie należy narzucać tego innym ani uznawać siedzenia za mniejszy szacunek.

• Pierwsze czytanie słuchamy na siedząco, ponieważ poprzedza ono Ewangelię i wprowadza w liturgię słowa.
• Psalm responsoryjny przeżywamy na siedząco, odpowiadając refrenem zgodnie z tekstem dnia.
• Drugie czytanie, gdy występuje w niedziele i uroczystości, przyjmujemy na siedząco.
• Homilia wymaga słuchania na siedząco, aby wierni mogli rozważyć wyjaśnienie Pisma i życia chrześcijańskiego.
• Przygotowanie darów odbywa się zwykle na siedząco aż do wezwania kapłana „Módlcie się”.
• Dziękczynienie po Komunii można przeżyć na siedząco, jeśli miejscowy porządek liturgii nie wskazuje inaczej.

Rodzinom przygotowującym dzieci do sakramentu pomocny będzie tekst Jak przygotować się do pierwszej Komunii Świętej, ponieważ wyjaśnia on także zachowanie przy ołtarzu.

Kiedy klękamy podczas mszy?

W polskiej praktyce wierni klękają od śpiewu „Święty, Święty, Święty”, przez modlitwę eucharystyczną i konsekrację, do zakończenia doksologii przed „Ojcze nasz”. Jest to gest adoracji wobec Chrystusa obecnego w Eucharystii, przy czym OWMR nr 43 przewiduje wyjątki dla osób, które nie mogą klęczeć.

Dlaczego klękamy podczas modlitwy eucharystycznej i konsekracji?

Klękamy, ponieważ modlitwa eucharystyczna prowadzi do konsekracji chleba i wina, a następnie do ukazania Ciała i Krwi Chrystusa. W Polsce zwyczaj zachowuje klęczenie od Sanctus do wielkiego „Amen” kończącego doksologię. Po „Amen” wstajemy do Modlitwy Pańskiej.

„Należy zachować jednakowość w postawach ciała przez wszystkich uczestników jako znak jedności wspólnoty chrześcijańskiej.” – Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, nr 42, 2002.

Zdanie, które można zapamiętać: klękanie podczas konsekracji wyraża adorację Chrystusa obecnego w Eucharystii, a nie ocenę pobożności osoby stojącej lub siedzącej z powodu zdrowia.

Co zrobić, gdy nie ma miejsca lub zdrowie nie pozwala klęknąć?

Osoba, której zdrowie, ciasnota w ławce albo tłok uniemożliwiają klękanie, może pozostać stojąca lub siedząca bez poczucia winy. OWMR nr 43 wymienia właśnie zdrowie, brak miejsca i dużą liczbę uczestników jako sytuacje usprawiedliwiające inną postawę.

• Klęknięcie od Sanctus do doksologii jest w Polsce zwyczajową praktyką wspólnoty podczas modlitwy eucharystycznej.
• Konsekracja stanowi centralny moment modlitwy eucharystycznej, dlatego wierni zachowują wtedy szczególną ciszę i skupienie.
• Osoba po operacji biodra może pozostać siedząca, jeśli klękanie grozi bólem lub upadkiem.
• Wierny stojący z powodu braku miejsca może oddać cześć przez spokojną, skupioną postawę.
• Klęczniki w ławkach parafii św. Maksymiliana Kolbego służą pomocą, lecz nie są obowiązkiem ponad możliwości ciała.

Wyjaśnienie funkcji służby ołtarza znajdziesz w artykule Rola ministrantów podczas liturgii.

Czy trzeba klękać przyjmując Komunię Świętą?

Nie, w Polsce powszechną normą jest Komunia Święta na stojąco z wyraźnym gestem czci przed przyjęciem, zwykle lekkim skłonem głowy. Wierny może jednak przyjąć Komunię klęcząc, jeśli wyraża to jego pobożność i nie zakłóca spokojnego udzielania sakramentu.

Jaki gest czci wykonujemy przed Komunią?

Przed przyjęciem Komunii wykonujemy lekki skłon głowy, a potem odpowiadamy „Amen” na słowa szafarza: „Ciało Chrystusa”. Gest ma być prosty i czytelny. Nie trzeba robić głębokiego ukłonu w chwili, gdy trzeba już przyjąć hostię, bo może to utrudnić bezpieczne udzielenie Komunii.

Czy można przyjąć Komunię klęcząc?

Tak, wierny może przyjąć Komunię klęcząc, ponieważ sama postawa klęcząca nie jest zakazana. Konferencja Episkopatu Polski wskazywała postawę stojącą jako przyjętą normę krajową, zachowując należną cześć wobec osób wybierających klęczenie z motywów pobożnościowych.

„Postawa stojąca jest znakiem uszanowania dla Najświętszego Sakramentu; przed przyjęciem Komunii wierni wykonują skłon.” – Konferencja Episkopatu Polski, wskazania liturgiczne dotyczące Komunii Świętej, 2005.

• Komunia Święta na stojąco jest zwyczajną praktyką w polskich parafiach zgodnie ze wskazaniami Konferencji Episkopatu Polski.
• Lekki skłon głowy przed „Amen” stanowi zwyczajny gest czci przed przyjęciem Ciała Chrystusa.
• Przyjęcie Komunii klęcząc pozostaje dopuszczalne jako osobista forma pobożności wiernego.
• Szafarz powinien udzielić Komunii spokojnie także osobie klęczącej, bez zawstydzania jej.
• Rodzice mogą objaśnić dzieciom, że najważniejsze są wiara, skupienie i odpowiedź „Amen”, a nie demonstracyjny gest.

W razie lokalnych pytań najlepiej zwrócić się do duszpasterza przed Mszą, nie w kolejce do Komunii.

Postawy ciała a osoby starsze i z niepełnosprawnością

Osoby starsze, chore i z niepełnosprawnością mogą podczas Mszy pozostać siedzące lub przyjąć inną bezpieczną postawę, gdy nie są zdolne długo stać albo klękać. OWMR nr 43 wyraźnie uwzględnia ograniczenia zdrowotne, dlatego taka decyzja nie oznacza braku szacunku wobec Eucharystii.

Czy osoba niepełnosprawna musi klękać?

Nie, osoba niepełnosprawna nie musi klękać, jeśli jej stan zdrowia, wózek, proteza, ból lub ograniczenie ruchu to uniemożliwiają. Może siedzieć albo stać w sposób stabilny, łącząc się z modlitwą wspólnoty.

Rodzina może wybrać miejsce przy przejściu, aby ułatwić dostęp do ławki i Komunii. Jeśli senior potrzebuje podpórki, nie powinien odmawiać jej sobie z obawy przed spojrzeniami innych. Bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed pozorną jednolitością ruchów.

Jak wspólnota może pomóc dyskretnie?

Pomoc zaczyna się od zwykłej uważności: zostawienia miejsca, podania śpiewnika, spokojnego przejścia podczas Komunii i powstrzymania się od komentarzy. Nie pytamy publicznie, dlaczego ktoś siedzi. Wiemy tylko tyle, ile człowiek chce ujawnić.

• Osoba z ograniczoną sprawnością może przez całą modlitwę eucharystyczną pozostać siedząca bez naruszania zasad liturgii.
• Rodzina powinna wybrać stabilne miejsce w ławce, jeśli senior korzysta z laski lub balkonika.
• Wózek inwalidzki nie wymaga dodatkowego „zastępczego” gestu, bo uczestnictwo w Eucharystii nie zależy od możliwości wykonania ruchu.
• Szafarz może podejść bliżej do osoby mającej trudność z dojściem do prezbiterium, jeśli wymaga tego jej stan.
• Wspólnota parafialna powinna zachować dyskrecję, ponieważ zdrowie wiernego jest jego prywatną sprawą.

Informacje o wsparciu duszpasterskim zawiera strona Msza święta dla osób starszych i chorych w parafii.

Najczęstsze błędy w postawach liturgicznych

Najczęstsze błędy dotyczą pośpiechu: ktoś siada podczas Ewangelii, klęka znacznie przed Sanctus albo pozostaje siedzący po wezwaniu „Módlcie się”. Nie są to powody do publicznego zawstydzania, lecz okazja do spokojnej nauki porządku liturgia mszy świętej według OWMR.

Jakich błędów unikać podczas Mszy?

Najpierw obserwuj ołtarz i zgromadzenie, a dopiero potem wykonaj gest. Sekunda spokojnego rozeznania jest lepsza niż nerwowe wstawanie i siadanie. Dotyczy to zwłaszcza osób, które wracają do praktyki religijnej po dłuższej przerwie.

Co zrobić, gdy nie znam kolejnej postawy?

Najpierw zachowaj spokój, obserwuj wspólnotę i dostosuj się przy najbliższej zmianie. Nie trzeba gwałtownie przerywać modlitwy, gdy zauważysz pomyłkę. W kościele są także dzieci, goście i osoby uczące się liturgii od początku.

• Nowy uczestnik Mszy może usiąść blisko rodziny lub znajomych, aby łatwiej zauważyć zmianę postawy.
• Rodzic może przed niedzielną Mszą wyjaśnić dziecku trzy podstawowe postawy: stoję, siedzę i klękam.
• Osoba wracająca do Kościoła może korzystać z mszalika, który podaje odpowiedzi i części liturgii.
• Ministranci pomagają rozpoznać momenty celebracji, dlatego obserwacja prezbiterium ma praktyczny sens.
• Każda pomyłka wymaga życzliwości, ponieważ liturgia prowadzi do spotkania z Bogiem, nie do konkursu poprawności.

W rytmie roku kościelnego niektóre celebracje mają własne akcenty, dlatego pomocne będzie także opracowanie Rok liturgiczny – kalendarz i znaczenie okresów.

Tabela postaw liturgicznych krok po kroku

Najprostsza mapa postaw prowadzi od stania na wejście, przez siedzenie przy liturgii słowa, ponowne stanie przy Ewangelii i Credo, aż do klękania w modlitwie eucharystycznej. Poniższa kolejność odpowiada zasadom OWMR nr 43 oraz powszechnej praktyce parafii św. Maksymiliana Kolbego.

Jak przejść przez Mszę krok po kroku?

Wystarczą cztery kroki: obserwuj rozpoczęcie części liturgii, przyjmij postawę wspólnoty, słuchaj tekstów i reaguj na wezwania celebransa. Nie próbuj wyprzedzać obrzędów.

1. Na śpiew wejścia stań wraz ze zgromadzeniem i pozostań stojący do końca kolekty.
2. Na pierwsze czytanie, psalm, drugie czytanie i homilię usiądź, aby słuchać słowa Bożego.
3. Na aklamację przed Ewangelią, Ewangelię, Credo i modlitwę powszechną wstań.
4. Po modlitwie powszechnej usiądź na przygotowanie darów, a następnie wstań na wezwanie „Módlcie się”.
5. Po Sanctus uklęknij, jeśli pozwalają na to zdrowie i warunki miejsca, i pozostań tak do końcowego „Amen”.
6. Na „Ojcze nasz” wstań, a po Komunii usiądź lub zachowaj inną postawę zgodną z miejscową praktyką.
7. Na błogosławieństwo końcowe i rozesłanie wstań, a następnie zakończ modlitwę znakiem krzyża.

Czy ta kolejność ma zastosowanie w każdej celebracji?

To zależy od rodzaju liturgii, ponieważ Triduum Paschalne, liturgia Wielkiego Piątku, procesje i Msze z udziałem dzieci mogą zawierać dodatkowe gesty. Podstawowy porządek pozostaje jednak czytelny, a celebrans lub komentarz liturgiczny podają potrzebne wskazówki.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy podczas mszy wierni stoją?

Wierni stoją podczas obrzędów wstępnych do kolekty, przy Ewangelii, Credo i modlitwie powszechnej. Stają także od wezwania „Módlcie się, aby moją i waszą ofiarę” do prefacji oraz na błogosławieństwo końcowe. Źródłem tej kolejności jest OWMR nr 43.

Kiedy podczas mszy wierni siedzą?

Siedzimy podczas pierwszego i drugiego czytania, psalmu responsoryjnego, homilii oraz przygotowania darów. Po Komunii Świętej można siedzieć w czasie dziękczynienia, jeśli miejscowa celebracja nie wskazuje inaczej. Siedzenie ma sprzyjać słuchaniu i modlitwie wewnętrznej.

Od kiedy do kiedy klękamy podczas mszy?

W polskiej praktyce klękamy od śpiewu Sanctus, czyli „Święty, Święty, Święty”, do końcowego „Amen” po doksologii modlitwy eucharystycznej. Następnie wstajemy na „Ojcze nasz”. Osoby, które nie mogą klęczeć, mogą pozostać siedzące lub stojące.

Czy trzeba klęczeć przyjmując Komunię Świętą?

Nie, zwyczajną praktyką w Polsce jest przyjmowanie Komunii na stojąco z lekkim skłonem głowy przed jej przyjęciem. Klęczenie pozostaje dopuszczalne jako forma osobistej pobożności. Najważniejsze są wiara, skupienie i wyraźna odpowiedź „Amen”.

Co zrobić, jeśli nie mogę klęknąć ze względu na stan zdrowia?

Możesz pozostać siedzący albo stojący w bezpiecznej pozycji. OWMR nr 43 przewiduje wyjątki związane ze zdrowiem, brakiem miejsca oraz dużą liczbą uczestników. Nie musisz tłumaczyć swojej sytuacji innym wiernym.

Jaki dokument opisuje postawy liturgiczne?

Najważniejszym dokumentem jest Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, zwłaszcza nr 43. Wyjaśnia ono podstawowe momenty stania, siedzenia i klękania w rycie rzymskim. Lokalne wskazania Konferencji Episkopatu Polski pomagają stosować te zasady w polskich parafiach.

Czy dziecko musi znać wszystkie postawy liturgiczne?

Nie musi opanować wszystkiego od razu. Dziecko uczy się przez naśladowanie rodziców, uczestnictwo w katechezie i spokojne wyjaśnienia po Mszy. Lepiej nazwać sens jednego gestu niż wymagać bezbłędnego wykonania całej kolejności.

Źródła i literatura

Dokumenty liturgiczne

1. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, nr 42-43, wydanie z 2002 roku.
2. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 1963.
3. Konferencja Episkopatu Polski, wskazania dotyczące postawy przy przyjmowaniu Komunii Świętej, 2005.

Jak korzystać ze źródeł w praktyce?

Dokumenty wyjaśniają normy, ale konkretna celebracja wymaga także uważności na wskazówki duszpasterza i warunki zdrowotne wiernych. Jeśli masz trwałe wątpliwości dotyczące praktyki w parafii św. Maksymiliana Kolbego, zapytaj kapłana lub zakrystiana przed Mszą.

Jacek