Przeistoczenie we mszy – najważniejszy moment liturgii

Czym jest przeistoczenie (transsubstancjacja)?

Przeistoczenie we mszy świętej to przemiana całej substancji chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa, przy zachowaniu ich widzialnych postaci: smaku, zapachu, koloru i kształtu. Katechizm Kościoła Katolickiego opisuje tę prawdę w KKK 1376, a Sobór Trydencki nazwał ją transsubstancjacją w 1551 roku.

Łacińskie transsubstantiatio oznacza zmianę substancji. Nie chodzi więc o zwykłe przypomnienie Ostatniej Wieczerzy ani o zmianę odczuwalną dla zmysłów. Po konsekracji Hostia nadal wygląda jak chleb, a zawartość kielicha jak wino, lecz wiara Kościoła wyznaje realną obecność Chrystusa.

Co oznacza różnica między substancją a postaciami?

Substancja to najgłębsza rzeczywistość rzeczy, natomiast postacie to cechy dostępne zmysłom. Św. Tomasz z Akwinu wyjaśniał, że w Eucharystii przemienia się substancja chleba i wina, a postacie pozostają (por. Summa Theologiae, III, q. 75-76, ok. 1274).

To rozróżnienie nie jest zagadką przeznaczoną wyłącznie dla teologów. Pomaga ono uczciwie powiedzieć dzieciom przygotowującym się do pierwszej Komunii świętej, że nie widzimy zmiany oczami, ale przyjmujemy słowo Chrystusa i wiarę Kościoła.

• Substancja chleba – po konsekracji nie pozostaje już chlebem w sensie sakramentalnej rzeczywistości, lecz staje się Ciałem Chrystusa.
• Substancja wina – po konsekracji nie pozostaje już winem w sensie sakramentalnej rzeczywistości, lecz staje się Krwią Chrystusa.
• Postać Hostii – zachowuje biały kolor, kształt i smak, dlatego wierny nie rozpoznaje przemiany wzrokiem.
• Postać wina – zachowuje barwę, zapach i płynność, choć Kościół wyznaje obecność Krwi Chrystusa.
• Wiara eucharystyczna – opiera się na słowach Jezusa i nauczaniu Kościoła, a nie na laboratoryjnym pomiarze zmysłowych cech darów.

Dlaczego dzieci i katechumeni pytają o przeistoczenie?

Dzieci najczęściej pytają, dlaczego Hostia wygląda tak samo, skoro kapłan mówi, że jest Ciałem Chrystusa. Najprostsza uczciwa odpowiedź brzmi: Jezus działa sakramentalnie, czyli pod znakami chleba i wina, których zewnętrzny wygląd nie znika.

W parafii św. Maksymiliana Kolbego w Krakowie-Opatkowicach dobrze sprawdza się spokojne objaśnienie tego momentu przed Mszą pierwszokomunijną. Rodzic może powiedzieć: „Teraz kapłan będzie powtarzał słowa Jezusa z Ostatniej Wieczerzy, a my klękamy, bo adorujemy Pana Jezusa”. To konkret, który dziecko zapamięta.

„Przez konsekrację chleba i wina dokonuje się przemiana całej substancji chleba w substancję Ciała Chrystusa Pana naszego i całej substancji wina w substancję Jego Krwi.” – Katechizm Kościoła Katolickiego, KKK 1376, 1994

Kiedy dokładnie następuje przeistoczenie podczas mszy?

Przeistoczenie dokonuje się w Modlitwie eucharystycznej, po epiklezie, gdy kapłan wypowiada nad chlebem i winem słowa ustanowienia Chrystusa. Kościół wiąże ten moment z mocą słów Jezusa oraz działaniem Ducha Świętego, a nie z osobistą siłą kapłana (KKK 1353, 1375).

Cały przebieg celebracji można lepiej uchwycić, czytając przebieg mszy świętej krok po kroku. Przeistoczenie nie jest dodatkiem do Mszy, lecz znajduje się w sercu eucharystycznej modlitwy dziękczynienia.

Czym jest epikleza przed konsekracją?

Epikleza to wezwanie Ducha Świętego nad darami chleba i wina, wypowiadane bezpośrednio przed słowami konsekracji. Kapłan wyciąga lub składa dłonie nad darami, prosząc Ojca, aby Duch Święty uczynił je Ciałem i Krwią Chrystusa.

W wielu formularzach Modlitwy eucharystycznej słyszymy prośbę, aby Bóg „uświęcił te dary mocą swojego Ducha”. Ten gest nie zastępuje konsekracji. Przygotowuje wspólnotę do słów, które Chrystus wypowiedział podczas Ostatniej Wieczerzy.

• Epikleza – poprzedza konsekrację i wyraża prośbę o działanie Ducha Świętego nad darami.
• Kapłan celebrujący – wykonuje gest rąk nad chlebem i winem zgodnie z tekstem Modlitwy eucharystycznej.
• Chleb i wino – są darami przyniesionymi do ołtarza podczas przygotowania darów ofiarnych przy ołtarzu.
• Wierni – odpowiadają postawą skupienia, ponieważ liturgia przechodzi ku centralnemu wydarzeniu Mszy.

Jak brzmią słowa konsekracji nad chlebem i winem?

Kapłan najpierw wypowiada nad chlebem słowa: „Bierzcie i jedzcie z tego wszyscy: to jest bowiem Ciało moje”, a następnie nad kielichem słowa o Krwi Chrystusa. Są one liturgicznym uobecnieniem słów Jezusa z Ostatniej Wieczerzy.

Nie chodzi o teatralne odegranie historii sprzed dwóch tysięcy lat. Chrystus działa w sakramencie przez posługę kapłana, dlatego wierni słuchają tych słów w ciszy i adoracji.

1. Kapłan bierze chleb – powtarza słowa Jezusa odnoszące się do Jego Ciała.
2. Kapłan ukazuje Hostię – podniesienie umożliwia wiernym adorację Najświętszego Sakramentu.
3. Kapłan bierze kielich – wypowiada słowa Jezusa odnoszące się do Jego Krwi.
4. Kapłan ukazuje kielich – podniesienie wyraża cześć wobec realnej obecności Chrystusa.
5. Wspólnota klęczy – postawa ciała pomaga wyrazić adorację, która nie jest tylko prywatnym przeżyciem.

Co następuje po słowach ustanowienia?

Po konsekracji następuje anamneza, czyli wspomnienie zbawczej śmierci, zmartwychwstania i powrotu Chrystusa w chwale. Wierni odpowiadają aklamacją, dlatego po podniesieniu nie kończy się Modlitwa eucharystyczna, lecz trwa jej zasadnicza część.

Jedno zdanie można zapamiętać szczególnie dobrze: przeistoczenie dokonuje się w Modlitwie eucharystycznej przez słowa Chrystusa i działanie Ducha Świętego, a podniesienie pozwala wspólnocie adorować już konsekrowane Postacie.

• Anamneza – wspomina Paschę Chrystusa, czyli Jego śmierć, zmartwychwstanie i oczekiwanie na powtórne przyjście.
• Aklamacja wiernych – jest odpowiedzią całego zgromadzenia na tajemnicę wiary.
• Podniesienie – następuje po słowach nad chlebem i po słowach nad kielichem.
• Cisza liturgiczna – daje przestrzeń na osobisty akt wiary i adoracji.

Skąd Kościół katolicki czerpie naukę o przeistoczeniu?

Nauka o przeistoczeniu wyrasta z słów Jezusa podczas Ostatniej Wieczerzy, przekazanych między innymi w Mt 26,26-28, Mk 14,22-24, Łk 22,19-20 i 1 Kor 11,23-26. Sobór Trydencki w 1551 roku ujął tę od dawna wyznawaną wiarę w precyzyjny termin transsubstancjacja.

Kościół nie buduje dogmatu eucharystycznego na jednym oderwanym zdaniu. Łączy Pismo Święte, liturgię pierwszych chrześcijan, nauczanie Ojców Kościoła i późniejszą refleksję teologiczną.

Gdzie Biblia mówi o Ostatniej Wieczerzy i Eucharystii?

Najstarszy pisemny opis ustanowienia Eucharystii znajduje się w 1 Kor 11,23-26, gdzie św. Paweł przekazuje tradycję otrzymaną od Pana. Tekst wskazuje zarazem na sprawowanie Eucharystii przez pierwsze wspólnoty chrześcijańskie.

Słowa „To jest Ciało moje” i „Ten kielich jest Nowym Przymierzem we Krwi mojej” Kościół odczytuje dosłownie w sensie sakramentalnym. Nie redukuje ich do hasła pamięciowego, choć Eucharystia jest także pamiątką ofiary Chrystusa.

• Mt 26,26-28 – przekazuje słowa Jezusa nad chlebem i kielichem podczas Ostatniej Wieczerzy.
• Mk 14,22-24 – łączy kielich z Krwią Przymierza wylaną za wielu.
• Łk 22,19-20 – zawiera polecenie: „To czyńcie na moją pamiątkę”.
• 1 Kor 11,23-26 – pokazuje, że wspólnota apostolska głosiła śmierć Pana, celebrując Eucharystię.
• J 6,51-58 – stanowi ważne tło dla katolickiego rozumienia pokarmu dającego życie wieczne.

„Ilekroć bowiem spożywacie ten chleb albo pijecie kielich, śmierć Pana głosicie, aż przyjdzie.” – św. Paweł, 1 Kor 11,26, Pismo Święte

Kiedy Sobór Trydencki zdefiniował transsubstancjację?

Sobór Trydencki w Sesji XIII, 11 października 1551 roku, nauczał o przemianie całej substancji chleba w Ciało i całej substancji wina w Krew Chrystusa. Sobór użył słowa transsubstancjacja jako trafnego określenia katolickiej wiary wobec sporów epoki reformacji.

Trzeba czytać ten tekst historycznie i bez polemicznego tonu. Sobór wyjaśniał własną naukę Kościoła katolickiego, nie był natomiast zaproszeniem do lekceważenia chrześcijan innych tradycji.

• Sesja XIII Soboru Trydenckiego – odbyła się w 1551 roku i dotyczyła Najświętszego Sakramentu Eucharystii.
• Termin transsubstancjacja – wskazuje na przemianę substancji, a nie jedynie zmianę znaczenia znaku.
• Denzinger-Hünermann 1642 – odsyła do klasycznego zbioru tekstów dogmatycznych zawierającego naukę soborową.
• Dogmat eucharystyczny – porządkuje katolickie wyznanie realnej obecności Chrystusa.

Jak św. Tomasz z Akwinu wyjaśniał tę przemianę?

Św. Tomasz z Akwinu wyjaśniał przeistoczenie językiem substancji i przypadłości, aby chronić dwie prawdy jednocześnie: realną obecność Chrystusa oraz trwałość widzialnych postaci chleba i wina. Jego analiza w III części Sumy Teologicznej nie zastępuje wiary, lecz porządkuje pojęcia.

W praktyce duszpasterskiej nie trzeba zaczynać od filozoficznego słownika. Najpierw pada pytanie: „Czy wierzę słowu Jezusa?”. Dopiero potem można wyjaśnić, dlaczego Kościół używa tak precyzyjnego terminu.

• Św. Tomasz z Akwinu – pisał o Eucharystii w III części Summa Theologiae, kwestie 75-76.
• Substancja – opisuje to, czym rzecz jest w swojej najgłębszej rzeczywistości.
• Przypadłości – opisują cechy widzialne, takie jak smak, barwa i ilość.
• Teologia scholastyczna – dała Kościołowi narzędzia językowe, nie nową treść wiary oderwaną od Ewangelii.

Przeistoczenie a symbol – dlaczego Kościół mówi o realnej obecności?

Kościół katolicki naucza, że Eucharystia nie jest wyłącznie symbolem, ponieważ po konsekracji Chrystus jest obecny prawdziwie, rzeczywiście i substancjalnie pod postaciami chleba i wina (KKK 1374). Symbol pozostaje ważny, ale nie wyczerpuje tajemnicy realnej obecności Chrystusa.

To rozróżnienie ma praktyczne skutki. Gdyby Hostia była jedynie znakiem wspomnienia, nie byłoby sensu przechowywać Najświętszego Sakramentu w tabernakulum ani podejmować adoracji eucharystycznej.

Czym różni się realna obecność od ujęcia czysto symbolicznego?

Realna obecność oznacza, że Chrystus jest obecny sakramentalnie w konsekrowanych Postaciach, a ujęcie czysto symboliczne widzi w chlebie i winie przede wszystkim znak przypominający wydarzenie zbawcze. Katolicyzm wyznaje pierwsze rozumienie, zachowując szacunek wobec innych chrześcijan.

• Realna obecność Chrystusa – stanowi podstawę katolickiego kultu eucharystycznego.
• Najświętszy Sakrament – jest przechowywany w tabernakulum między celebracjami Mszy.
• Adoracja eucharystyczna – kieruje modlitwę do Chrystusa obecnego w Eucharystii.
• Dialog międzywyznaniowy – wymaga rzetelnego przedstawienia różnic bez obrażania innych wspólnot.

Dlaczego katolicy adorują Hostię i kielich?

Katolicy adorują konsekrowaną Hostię i kielich, ponieważ wyznają obecność samego Chrystusa, a nie tylko obecność religijnego znaku. KKK 1378 wskazuje, że kult adoracji należy się sakramentowi Eucharystii zarówno podczas Mszy, jak i poza nią.

Adoracja nie konkuruje z Mszą świętą. Wypływa z tej samej wiary i prowadzi do pełniejszego uczestnictwa w Eucharystii. Pomocne może być także co to jest sakrament Eucharystii.

• Przyklęknięcie – jest gestem adoracji wykonywanym wobec tabernakulum lub wystawionego Najświętszego Sakramentu.
• Monstrancja – służy do ukazania konsekrowanej Hostii podczas nabożeństwa adoracyjnego.
• Tabernakulum – wskazuje miejsce przechowywania Eucharystii w kościele.
• Modlitwa w ciszy – pozwala wiernemu odpowiedzieć na obecność Chrystusa bez mnożenia słów.

Jakie znaki liturgiczne towarzyszą przeistoczeniu?

Znaki liturgiczne podczas przeistoczenia obejmują epiklezę, klękanie, dzwonek mszalny i podniesienie Hostii oraz kielicha. Ich zadaniem jest skierowanie uwagi wspólnoty na Chrystusa obecnego w Eucharystii, a nie tworzenie nastroju dla samego nastroju.

W parafii św. Maksymiliana Kolbego dzieci przygotowujące się do Komunii zwykle najpierw zauważają dzwonki. To dobry punkt wyjścia, by wyjaśnić, że dźwięk zaprasza do skupienia, lecz nie „powoduje” przeistoczenia.

Dlaczego podczas konsekracji słychać dzwonki?

Dzwonek mszalny sygnalizuje wiernym ważny moment Modlitwy eucharystycznej i tradycyjnie towarzyszy podniesieniu Hostii oraz kielicha. Jest zwyczajem liturgicznym, a nie warunkiem ważności Mszy ani samej konsekracji.

• Dzwonek mszalny – pomaga zgromadzeniu zwrócić uwagę na podniesienie darów już konsekrowanych.
• Podniesienie Hostii – następuje po słowach nad chlebem i zachęca do adoracji.
• Podniesienie kielicha – następuje po słowach nad winem i wyraża cześć wobec Krwi Chrystusa.
• Cisza wiernych – chroni modlitewny charakter chwili bardziej niż komentowanie gestów na głos.

Dlaczego wierni klękają podczas przeistoczenia?

Wierni klękają podczas konsekracji, ponieważ postawa klęcząca wyraża adorację i pokorę wobec Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie. Osoba, która nie może klęczeć z powodów zdrowotnych, zachowuje postawę pełną czci zgodnie ze swoimi możliwościami.

Rodzina z dzieckiem może przyjąć prostą zasadę: jeśli dziecko potrafi spokojnie uklęknąć, niech robi to razem z dorosłymi; jeśli jest bardzo małe, rodzic nie powinien zamieniać Mszy w ciągłe upominanie. Spokojny przykład działa lepiej.

• Postawa klęcząca – wyraża adorację wobec realnej obecności Chrystusa.
• Postawa stojąca z powodu zdrowia – pozostaje godziwa, gdy klękanie jest niemożliwe.
• Rodzice – uczą dzieci przez własne skupienie i prosty komentarz po Mszy.
• Telefon wyciszony – chroni skupienie własne i modlitwę osób stojących obok.

Jak przeżywać moment przeistoczenia jako wierny?

Moment przeistoczenia najlepiej przeżywać przez skupienie, klęczenie zgodnie z możliwością, patrzenie na podniesioną Hostię lub kielich i krótką modlitwę serca. Już jedna świadoma prośba lub akt wiary wypowiedziany w ciszy pomaga uczestniczyć w Mszy, a nie tylko ją obserwować.

Z mojej praktyki redakcyjnej przy tekstach dla rodzin wynika, że ludzie nie potrzebują w tej chwili wielu instrukcji. Potrzebują jednego prostego rytmu, który da się powtarzać co niedzielę.

Jak modlić się podczas podniesienia?

Podczas podniesienia wybierz jedną krótką modlitwę i powtarzaj ją w myślach przy Hostii oraz kielichu. Tradycyjny akt „Pan mój i Bóg mój” pomaga połączyć spojrzenie, postawę ciała i osobiste wyznanie wiary.

1. Wycisz telefon przed Mszą – usuń źródło rozproszenia jeszcze przed wejściem do kościoła.
2. Słuchaj epiklezy – zauważ prośbę kapłana o działanie Ducha Świętego.
3. Uklęknij lub przyjmij postawę czci – dostosuj ją do stanu zdrowia i warunków miejsca.
4. Powiedz krótki akt wiary – możesz użyć słów „Pan mój i Bóg mój”.
5. Po aklamacji wróć do wspólnej modlitwy – Msza pozostaje modlitwą całego zgromadzenia.

Jak wyjaśnić dziecku przeistoczenie bez straszenia?

Dziecku najlepiej wyjaśnić przeistoczenie dwoma zdaniami: „Kapłan powtarza słowa Jezusa. Wtedy Jezus jest z nami w Hostii i kielichu, dlatego klękamy i modlimy się cicho”.

Przed pierwszą Komunią nie warto zasypywać dziecka trudnymi pojęciami. Można do nich wracać stopniowo podczas przygotowania do pierwszej Komunii świętej. Najpierw ma zrodzić się zaufanie i szacunek wobec Eucharystii.

• Proste słowa – dziecko łatwiej zapamięta zdanie o obecności Jezusa niż długą definicję filozoficzną.
• Stały gest rodzica – klęknięcie i chwila ciszy przekazują sens mocniej niż wykład.
• Rozmowa po Mszy – daje dziecku bezpieczne miejsce na pytania o dzwonki, Hostię i kielich.
• Adoracja eucharystyczna – może być kolejnym krokiem, jeśli rodzic wybierze krótkie, dostosowane do wieku spotkanie.

Czy cuda eucharystyczne potwierdzają naukę o przeistoczeniu?

Nie, wiara w przeistoczenie nie zależy od cudów eucharystycznych, ponieważ opiera się na słowach Chrystusa, Piśmie Świętym i dogmatycznym nauczaniu Kościoła. Zjawiska uznane przez kompetentną władzę kościelną mogą wspierać pobożność, ale nie są warunkiem wiary katolickiej.

Przykład Lanciano jest często przywoływany w rozmowach o Eucharystii. Trzeba jednak odróżnić ciekawość wobec niezwykłych relacji od fundamentu wiary: fundamentem pozostaje Eucharystia sprawowana zgodnie z nauką Kościoła.

Jak Kościół rozeznaje relacje o cudach eucharystycznych?

Kościół rozeznaje zgłoszone zjawiska przez badanie faktów, ich zgodności z wiarą oraz skutków duszpasterskich, a wierny powinien opierać się na oficjalnych komunikatach diecezji lub Stolicy Apostolskiej. Prywatne filmy, wpisy i emocjonalne relacje nie stanowią same w sobie kościelnego potwierdzenia.

• Oficjalne rozeznanie Kościoła – wymaga oceny kompetentnej władzy, a nie popularności materiału w internecie.
• Cud eucharystyczny – nie tworzy nowego dogmatu i nie zmienia treści katolickiej wiary.
• Lanciano – jest historycznym przykładem często obecnym w pobożności, który należy przedstawiać ostrożnie.
• Katechizm Kościoła Katolickiego – pozostaje pewniejszym punktem odniesienia dla nauki o realnej obecności niż prywatne przekazy.

Czy trzeba wierzyć w każdy cud eucharystyczny?

Nie, katolik nie musi opierać swojej wiary w przeistoczenie na każdym opisywanym cudzie eucharystycznym. Wiara w realną obecność Chrystusa należy do nauczania Kościoła, natomiast ocena konkretnych zjawisk wymaga roztropności i odniesienia do oficjalnych orzeczeń.

Jeżeli temat budzi niepokój, lepiej porozmawiać z duszpasterzem niż szukać sensacyjnych materiałów. Treść nie zastępuje formacji katechetycznej ani rozmowy z kapłanem w kwestiach wiary.

• Dogmat eucharystyczny – wiąże katolika przez nauczanie Kościoła o Eucharystii.
• Pobożność prywatna – może korzystać z uznanych świadectw, ale nie powinna zastępować liturgii.
• Roztropność – chroni przed budowaniem wiary na niesprawdzonych opowieściach.
• Msza święta – pozostaje najważniejszym miejscem spotkania z Chrystusem w Eucharystii.

Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza słowo przeistoczenie?

Przeistoczenie, czyli transsubstancjacja, oznacza przemianę całej substancji chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. Zewnętrzne postacie – smak, wygląd i konsystencja – pozostają bez zmian. Tak wyjaśnia tę prawdę KKK 1376.

W którym momencie mszy dokonuje się przeistoczenie?

Przeistoczenie dokonuje się w Modlitwie eucharystycznej, gdy kapłan wypowiada słowa konsekracji nad chlebem i winem. Bezpośrednio przed nimi znajduje się epikleza, czyli wezwanie Ducha Świętego nad darami. Po konsekracji kapłan ukazuje Hostię i kielich.

Czy przeistoczenie to tylko symbol?

Nie, Kościół katolicki naucza o realnej i substancjalnej obecności Chrystusa w Eucharystii. Symbolika chleba i wina nie znika, lecz nie wyczerpuje ich sakramentalnej rzeczywistości. Sobór Trydencki wyraził tę naukę terminem transsubstancjacja w 1551 roku.

Dlaczego podczas przeistoczenia dzwonią dzwonki?

Dzwonek mszalny pomaga zgromadzeniu zwrócić uwagę na podniesienie Hostii i kielicha. Jest utrwalonym zwyczajem liturgicznym, a nie warunkiem ważności konsekracji. Najważniejsza pozostaje modlitewna adoracja Chrystusa.

Kto dokonuje przeistoczenia – kapłan czy Bóg?

Przemiana dokonuje się mocą Chrystusa i działaniem Ducha Świętego, a kapłan przewodniczy celebracji w osobie Chrystusa. Nie jest to prywatna moc ani szczególna umiejętność konkretnego księdza. Kapłan wypowiada słowa ustanowienia w ramach liturgii Kościoła.

Czy nauka o przeistoczeniu jest taka sama we wszystkich wyznaniach chrześcijańskich?

Nie, chrześcijańskie wspólnoty różnie wyjaśniają obecność Chrystusa w Wieczerzy Pańskiej. Termin transsubstancjacja precyzyjnie opisuje katolickie nauczanie, a część tradycji protestanckich przyjmuje ujęcie symboliczne lub pamiątkowe. Różnice należy przedstawiać rzeczowo i z szacunkiem.

Czy cuda eucharystyczne są dowodem koniecznym dla wiary?

Nie, katolicka wiara w przeistoczenie nie opiera się na nadzwyczajnych zjawiskach. Jej źródłem są słowa Chrystusa i nauczanie Kościoła, zwłaszcza Pismo Święte, Sobór Trydencki oraz Katechizm. Uznane cuda mogą wspierać pobożność, lecz nie zastępują wiary ani liturgii.

Źródła i literatura

Poniższe teksty pozwalają sprawdzić nauczanie przywołane w artykule i pogłębić osobistą formację eucharystyczną. W przypadku pytań dotyczących praktyki liturgicznej w parafii pomocna będzie także rozmowa z duszpasterzem.

Dokumenty Kościoła i Pismo Święte

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, KKK 1373-1381, 1994.
2. Sobór Trydencki, Sesja XIII, Dekret o Najświętszym Sakramencie Eucharystii, 1551.
3. Pismo Święte – 1 List do Koryntian 11,23-26.

Klasyczna refleksja teologiczna

1. św. Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae, III, q. 75, ok. 1274.
2. św. Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae, III, q. 76, ok. 1274.
3. Konferencja Episkopatu Polski – materiały o Eucharystii i liturgii, dostęp sprawdzony w 2024 roku.

Jacek