Namaszczenie chorych a ostatnie namaszczenie – różnica pojęć

Krótka odpowiedź: chodzi o ten sam sakrament, ale inne akcenty

Namaszczenie chorych a ostatnie namaszczenie to pytanie o jeden sakrament Kościoła katolickiego, opisany w KKK 1499-1532 i Kodeksie Prawa Kanonicznego kan. 998-1007. Sobór Watykański II w Sacrosanctum Concilium 73 wskazał, że właściwsza nazwa brzmi „namaszczenie chorych”, bo sakrament nie dotyczy wyłącznie ostatniej chwili życia.

Czy ostatnie namaszczenie i namaszczenie chorych to to samo?

Tak, potocznie chodzi zwykle o ten sam sakrament, ale nazwa „namaszczenie chorych” precyzyjniej pokazuje jego sens: umocnienie człowieka poważnie chorego, starszego lub osłabionego. Dawne określenie nie oznacza innego obrzędu, tylko inny akcent.

W rozmowach z rodzinami najczęściej widzę jeden problem: słowo „ostatnie” zamyka usta. Ktoś chce zadzwonić po księdza, ale boi się, że chory usłyszy wyrok. Tymczasem sakrament chorych nie jest komunikatem: „to już koniec”. Jest modlitwą Kościoła, obecnością kapłana i znakiem łaski w czasie choroby.

• Namaszczenie chorych – obecna nazwa sakramentu, zgodna z nauczaniem Kościoła po Soborze Watykańskim II.
• Ostatnie namaszczenie – dawne i potoczne określenie, kojarzone z bliskością śmierci.
• Olej chorych – materia sakramentu, używana przez kapłana podczas obrzędu.
• Wiatyk – Komunia święta udzielana osobie w niebezpieczeństwie śmierci, nie to samo co namaszczenie.
• Spowiedź chorego – sakrament pokuty, który może poprzedzać namaszczenie, jeśli chory jest przytomny i może się wyspowiadać.

Dlaczego dawna nazwa budzi lęk?

Dawna nazwa budzi lęk, bo słowo „ostatnie” brzmi dla wielu rodzin jak zapowiedź śmierci, a nie jak zaproszenie do modlitwy. Ten skrót myślowy sprawia, że ksiądz bywa wzywany dopiero wtedy, gdy chory nie może już świadomie uczestniczyć w sakramencie.

Lepszy język naprawdę zmienia decyzje. Zamiast mówić: „trzeba dać ostatnie namaszczenie”, można powiedzieć: „poprosimy księdza o sakrament umocnienia i modlitwę za chorego”. To zdanie nie ukrywa powagi sytuacji, ale nie dokłada choremu ciężaru.

„Namaszczenie chorych nie jest sakramentem przeznaczonym tylko dla tych, którzy znajdują się w ostatecznym niebezpieczeństwie utraty życia” — parafraza nauczania Soboru Watykańskiego II, Sacrosanctum Concilium, nr 73, 1963.

Czym jest namaszczenie chorych według Kościoła?

Namaszczenie chorych to sakrament, w którym kapłan modli się nad wiernym dotkniętym poważną chorobą lub osłabionym starością i namaszcza go olejem chorych; charakteryzuje się umocnieniem, pokojem serca i zjednoczeniem z cierpiącym Chrystusem według KKK 1499-1532.

Co oznacza namaszczenie chorych?

Namaszczenie chorych oznacza sakramentalną pomoc Boga dla człowieka, który doświadcza poważnej choroby, starości lub wyraźnego osłabienia sił. Nie zastępuje leczenia, rehabilitacji ani rozmowy z lekarzem; dotyka duchowego wymiaru cierpienia i nadziei.

Katechizm Kościoła Katolickiego opisuje ten sakrament w punktach 1499-1532. W centrum nie stoi strach przed śmiercią, lecz Chrystus obecny przy chorym. To ważne, bo choroba często izoluje: człowiek traci rytm dnia, siły, samodzielność, a czasem także poczucie sensu.

• Umocnienie – chory otrzymuje duchową pomoc do znoszenia choroby bez rozpaczy.
• Pokój – sakrament pomaga uporządkować lęk, relacje i modlitwę w trudnym czasie.
• Odwaga – łaska sakramentu wspiera chorego w leczeniu, operacji lub długiej rekonwalescencji.
• Zjednoczenie z Chrystusem – cierpienie chorego zostaje włączone w mękę i miłość Chrystusa.
• Odpuszczenie grzechów – może nastąpić, jeśli chory nie może się wyspowiadać, a ma właściwą dyspozycję.
• Modlitwa Kościoła – chory nie zostaje sam; modli się za niego kapłan, rodzina i wspólnota.

Kto udziela sakramentu?

Sakramentu namaszczenia chorych udziela wyłącznie kapłan: biskup lub prezbiter, co wynika z Kodeksu Prawa Kanonicznego kan. 1003. Diakon, nadzwyczajny szafarz Komunii świętej ani osoba świecka nie mogą udzielić tego sakramentu.

W praktyce parafialnej oznacza to prostą rzecz: jeśli rodzina chce poprosić o namaszczenie, kontaktuje się z parafią albo z kapelanem szpitalnym. W domu dobrze przygotować stolik, krzyż, świecę i wodę święconą, ale najważniejsza jest obecność chorego oraz spokojna atmosfera. Pomocny opis znajdzie się też w tekście jak przygotować dom na wizytę księdza.

Czy sakrament zastępuje pomoc lekarza?

Nie, sakrament nie zastępuje pomocy lekarza, diagnostyki, leków ani opieki pielęgniarskiej. Kościół modli się o zbawienie, pokój i umocnienie chorego, ale nie obiecuje automatycznego uzdrowienia fizycznego po przyjęciu namaszczenia.

Treść nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani rozmowy z duszpasterzem w konkretnym przypadku. Jeśli stan chorego nagle się pogarsza, rodzina powinna równolegle wezwać pomoc medyczną i skontaktować się z księdzem. Jedno nie wyklucza drugiego.

Skąd nazwa ostatnie namaszczenie?

Nazwa „ostatnie namaszczenie” wzięła się z dawnej praktyki, w której sakrament często odkładano do momentu bliskiej śmierci. Sobór Watykański II w 1963 roku przypomniał w Sacrosanctum Concilium 73, że właściwsze jest określenie „namaszczenie chorych”, bo adresatem jest chory, nie wyłącznie umierający.

Czy ostatnie namaszczenie to błędna nazwa?

To zależy: jako potoczne określenie bywa zrozumiałe, ale jako nazwa katechetyczna jest mylące, bo sugeruje sakrament tylko na ostatnie minuty życia. Lepiej mówić „sakrament namaszczenia chorych”, zwłaszcza przy osobie chorej.

Nie ma sensu poprawiać starszej osoby ostrym tonem, gdy mówi „ostatnie namaszczenie”. Często używa słowa, które zna od dzieciństwa. Redakcyjnie i duszpastersko lepiej dopowiedzieć: „tak, chodzi o sakrament namaszczenia chorych, który można przyjąć wcześniej”. Taka korekta uspokaja, a nie zawstydza.

• Dawne użycie – nazwa „ostatnie namaszczenie” utrwaliła się, gdy sakrament często łączono z ostatnią posługą.
• Obecna precyzja – Kościół katolicki używa nazwy „namaszczenie chorych”, aby pokazać szerszy adres sakramentu.
• Efekt psychologiczny – słowo „ostatnie” może opóźniać telefon do parafii lub kapelana.
• Efekt duszpasterski – język „umocnienia w chorobie” pomaga choremu przyjąć sakrament świadomie.
• Kontekst rodzinny – spokojne słowa zmniejszają napięcie przy łóżku chorego.

Co zmienił Sobór Watykański II w rozumieniu sakramentu?

Sobór Watykański II zmienił przede wszystkim akcent duszpasterski: przypomniał, że sakrament nie jest zarezerwowany dla ostatecznego niebezpieczeństwa śmierci. Sacrosanctum Concilium nr 73 wskazuje nazwę „namaszczenie chorych” jako właściwszą.

To nie była kosmetyczna zmiana słowa. Chodziło o powrót do pełniejszego sensu sakramentu: modlitwy prezbiterów nad chorym, o której pisze św. Jakub Apostoł w Jk 5,14-15. W tym tekście biblijnym chory ma wezwać starszych Kościoła, a oni modlą się nad nim i namaszczają go olejem.

„Choruje ktoś wśród was? Niech sprowadzi kapłanów Kościoła, by się modlili nad nim i namaścili go olejem w imię Pana” — Pismo Święte, Jk 5,14, I w.

Jakiej nazwy używać dzisiaj?

Dzisiaj najlepiej używać nazwy „sakrament namaszczenia chorych”, bo jest zgodna z Katechizmem, Kodeksem Prawa Kanonicznego i odnowioną liturgią po Soborze Watykańskim II. W rozmowie z chorym można dodać: „to modlitwa Kościoła o siłę i pokój”.

W parafii św. Maksymiliana Kolbego w Krakowie-Opatkowicach taki język pasuje do zwykłej, rodzinnej katechezy: konkretny, łagodny, bez dramatyzowania. Przy ogłoszeniach parafialnych, wpisach na stronie i rozmowie telefonicznej dobrze trzymać się tej samej formuły.

Namaszczenie chorych, spowiedź i Wiatyk – czym się różnią?

Namaszczenie chorych, spowiedź chorego i Wiatyk mogą pojawić się podczas jednej wizyty księdza, ale nie są tym samym. Spowiedź jest sakramentem pokuty, namaszczenie umacnia w chorobie, a Wiatyk to Komunia święta dla osoby w niebezpieczeństwie śmierci według KKK 1524-1525.

Czym różni się namaszczenie chorych od Wiatyku?

Namaszczenie chorych jest sakramentem umocnienia w chorobie, a Wiatyk jest Komunią świętą przyjmowaną w niebezpieczeństwie śmierci jako pokarm na drogę do życia wiecznego. Oba znaki mogą wystąpić razem, ale mają inny sens.

Rodzina często mówi: „ksiądz przyszedł z ostatnim namaszczeniem”, choć w rzeczywistości była spowiedź, namaszczenie i Komunia. Warto rozdzielić pojęcia, bo wtedy łatwiej poprosić o właściwą posługę. Pomaga w tym także tekst Wiatyk i Komunia święta dla chorego.

Czym różni się namaszczenie od spowiedzi chorego?

Namaszczenie nie zastępuje zwyczajnej spowiedzi, jeśli chory może się wyspowiadać. Spowiedź dotyczy pojednania z Bogiem przez wyznanie grzechów, a namaszczenie udziela łaski umocnienia w chorobie.

Jeśli chory jest przytomny, ksiądz zwykle najpierw daje możliwość spowiedzi. Dopiero potem następuje namaszczenie i, jeśli stan chorego pozwala, Komunia święta. Przy problemach z połykaniem kapłan ocenia sytuację roztropnie; nie wolno obiecywać rodzinie, że Komunia zawsze będzie możliwa.

• Przytomny chory – może poprosić o spowiedź, namaszczenie i Komunię świętą podczas jednej wizyty.
• Chory słaby, ale świadomy – może przyjąć sakrament po krótkiej rozmowie i spokojnej modlitwie.
• Chory nieprzytomny – kapłan rozeznaje możliwość udzielenia sakramentu zgodnie z prawem Kościoła i znaną dyspozycją chorego.
• Osoba przed operacją – może poprosić o sakrament wcześniej, zwłaszcza gdy zabieg jest poważny.
• Osoba w domu opieki – rodzina może skontaktować się z parafią lub duszpasterzem miejsca.

Co może zawierać wizyta księdza u chorego?

Wizyta księdza u chorego może zawierać rozmowę, spowiedź, namaszczenie chorych, Komunię świętą, Wiatyk i modlitwę z rodziną, zależnie od stanu chorego. Zakres posługi nie jest automatyczny; kapłan dostosowuje go do konkretnej sytuacji.

Dobry przykład z życia: starsza osoba po udarze jest przytomna, ale mówi wolno. Rodzina nie ponagla. Ksiądz siada blisko, daje czas, prosi domowników o chwilę dyskrecji przy spowiedzi, a potem modli się wspólnie. To nie jest „formalność na wszelki wypadek”. To spotkanie Kościoła z chorym człowiekiem.

Czy można wezwać księdza wcześniej?

Tak, księdza można wezwać wcześniej, a często właśnie tak należy zrobić: przy poważnej chorobie, wyraźnym pogorszeniu stanu zdrowia, osłabieniu starością albo przed poważną operacją. Kodeks Prawa Kanonicznego kan. 1004 mówi o wiernym, który zaczyna znajdować się w niebezpieczeństwie z powodu choroby lub starości.

Kiedy wezwać księdza do chorego?

Księdza do chorego najlepiej wezwać wtedy, gdy choroba jest poważna lub stan zaczyna się pogarszać, a nie dopiero w ostatnich minutach życia. Wcześniejszy kontakt daje choremu czas na rozmowę, spowiedź, modlitwę i świadome przyjęcie sakramentu.

W rodzinach działa czasem mechanizm odwlekania: „poczekajmy do jutra”, „nie straszmy mamy”, „może jeszcze nie trzeba”. Rozumiem ten lęk. Ale z mojej praktyki redakcyjnej przy tematach sakramentów widzę, że najlepsze teksty parafialne uczą jednej prostej zasady: nie czekać do kryzysu, jeśli można zadzwonić spokojnie.

1. Przy diagnozie poważnej choroby rodzina może zapytać chorego, czy chce rozmowy z księdzem i sakramentu umocnienia.
2. Przed poważną operacją chory może poprosić o spowiedź, Komunię i namaszczenie, jeśli operacja niesie realne ryzyko.
3. Przy nagłym pogorszeniu zdrowia należy skontaktować się z parafią oraz, gdy trzeba, z pomocą medyczną.
4. Przy zaawansowanej starości sakrament może być właściwy, gdy człowiek wyraźnie traci siły.
5. W szpitalu zwykle pierwszym kontaktem jest kapelan szpitalny lub personel, który pomaga go wezwać.
6. W Krakowie-Opatkowicach przed publikacją informacji należy sprawdzić aktualny numer kontaktowy parafii św. Maksymiliana Kolbego.

Czy można poprosić o sakrament przed operacją?

Tak, przed poważną operacją można poprosić o namaszczenie chorych, jeśli zabieg wiąże się z istotnym zagrożeniem zdrowia lub życia. Nie chodzi o każdą drobną procedurę, lecz o sytuację, w której człowiek realnie doświadcza powagi choroby.

Praktyczny przykład: osoba czeka na operację onkologiczną, kardiochirurgiczną albo rozległy zabieg po urazie. Dobrym krokiem jest kontakt z parafią przed hospitalizacją albo prośba o kapelana już w szpitalu. Chory nie musi udawać odwagi. Może powiedzieć prosto: „chcę przyjąć sakrament, bo się boję i potrzebuję modlitwy”.

Co zrobić, jeśli chory jest w szpitalu?

Jeśli chory jest w szpitalu, najlepiej zapytać personel o kontakt z kapelanem szpitalnym lub sprawdzić informację na stronie placówki. Dane o dyżurach kapelanów w Krakowie trzeba weryfikować na bieżąco, ponieważ harmonogramy mogą się zmieniać.

Rodzina z parafii Kraków-Opatkowice może też zadzwonić do swojej parafii po radę, zwłaszcza gdy nie wie, jak działa duszpasterstwo w danym szpitalu. Dane lokalne sprawdzić przed publikacją: lipiec 2026, źródło właściwe – aktualna informacja parafii albo szpitala.

Jak mówić o sakramencie bez strachu?

O sakramencie najlepiej mówić językiem prawdy i pokoju: „poprosimy księdza o modlitwę i namaszczenie chorych”, a nie „trzeba dać ostatnie namaszczenie”. Taki sposób mówienia jest zgodny z nauczaniem Kościoła i pomaga choremu nie utożsamiać wizyty księdza wyłącznie ze śmiercią.

Jak powiedzieć choremu o namaszczeniu?

Najprościej powiedzieć choremu wprost, ale spokojnie: „Możemy poprosić księdza o sakrament umocnienia, spowiedź i Komunię, jeśli chcesz”. Pierwsze zdanie powinno dawać choremu przestrzeń, a nie wywoływać panikę.

Nie polecam szeptów za drzwiami. Chory często i tak czuje napięcie w domu. Lepsza jest krótka rozmowa, bez teatralnego tonu. Jeśli rodzina nie wie, jak zacząć, może użyć gotowych zdań.

• „Chcemy pomodlić się razem z księdzem” – zdanie podkreśla obecność Kościoła, a nie dramat sytuacji.
• „To sakrament dla chorych, nie tylko dla umierających” – zdanie prostuje najczęstsze skojarzenie.
• „Możesz porozmawiać z księdzem spokojnie” – zdanie daje choremu poczucie sprawczości.
• „Jeśli chcesz, poprosimy też o spowiedź i Komunię” – zdanie nie miesza sakramentów i szanuje decyzję chorego.
• „Nie musimy czekać, aż będzie bardzo źle” – zdanie pomaga rodzinie przerwać odkładanie telefonu.

Jak uniknąć skojarzenia ze śmiercią?

Skojarzenie ze śmiercią zmniejsza się wtedy, gdy rodzina konsekwentnie używa słów: modlitwa, umocnienie, sakrament chorych, pokój i obecność Kościoła. Nie trzeba udawać, że choroba jest lekka; trzeba przestać straszyć samą nazwą.

W parafialnych tekstach dobrym zwyczajem jest łączenie tematu z szerszym kontekstem: sakramenty w życiu rodziny katolickiej, modlitwa za chorego, opieka bliskich, Komunia święta w domu. Wtedy namaszczenie nie pojawia się jak alarm, lecz jak część normalnej troski Kościoła o człowieka.

Czy warto używać nazwy ostatnie namaszczenie?

Nie, w katechezie, ogłoszeniach i rozmowie z chorym lepiej nie używać nazwy „ostatnie namaszczenie”, bo łatwo zawęża sens sakramentu. Można ją wyjaśnić, gdy ktoś jej użyje, ale punktem docelowym powinna być nazwa „namaszczenie chorych”.

To drobna zmiana, a działa. W zdaniu „ksiądz przyjdzie z ostatnim namaszczeniem” chory słyszy koniec. W zdaniu „ksiądz przyjdzie z sakramentem chorych i Komunią” słyszy pomoc. Różnica jest duszpasterska, nie tylko językowa.

Jak wyjaśniać sakrament w parafii Kraków-Opatkowice?

W parafii św. Maksymiliana Kolbego w Krakowie-Opatkowicach sakrament warto wyjaśniać lokalnie i praktycznie: jako modlitwę Kościoła za chorego, posługę kapłana oraz pomoc rodzinie w czasie choroby. Informacje kontaktowe i zasady zgłaszania chorych trzeba sprawdzić przed publikacją u źródła parafialnego.

Jak pisać ogłoszenie parafialne o chorych?

Ogłoszenie parafialne powinno zawierać prostą informację: kto może zgłosić chorego, kiedy kontaktować się z parafią i jak przygotować się do wizyty księdza. Najlepiej unikać skrótu „ostatnie namaszczenie”, chyba że tekst od razu go wyjaśnia.

Dobre ogłoszenie nie musi być długie. Ma zdjąć z rodziny pierwszy lęk i pokazać ścieżkę działania. Przykład: „Rodziny osób poważnie chorych, starszych lub przed trudną operacją mogą zgłosić prośbę o sakrament namaszczenia chorych w kancelarii parafialnej albo telefonicznie po sprawdzeniu aktualnych godzin kontaktu”.

• Parafia św. Maksymiliana Kolbego – lokalny punkt kontaktu dla wiernych z rejonu Kraków-Opatkowice.
• Kancelaria parafialna – zwykle właściwe miejsce zgłoszenia chorego, o ile parafia nie podaje pilniejszego numeru.
• Kapłan – jedyny szafarz sakramentu namaszczenia chorych według KPK kan. 1003.
• Rodzina chorego – pomaga przygotować rozmowę, miejsce modlitwy i spokojną atmosferę.
• Kapelan szpitalny – właściwy kontakt, gdy chory przebywa w szpitalu poza domem.

Kiedy linkować do dodatkowych wyjaśnień?

Do dodatkowych wyjaśnień najlepiej linkować wtedy, gdy rodzina potrzebuje kolejnego kroku: kiedy wezwać księdza, jak przygotować dom, czym jest Wiatyk albo jak wygląda spowiedź chorego. Link ma prowadzić do decyzji, nie do chaosu.

W tekście parafialnym naturalnie pasują odnośniki: kiedy udziela się namaszczenia chorych, spowiedź chorego w domu oraz jak przygotować dom na wizytę księdza. Taki układ pomaga osobie, która czyta w stresie. A przy chorobie rodzina czyta właśnie tak: szybko, selektywnie, czasem ze łzami w oczach.

Jaką konkluzję przekazać rodzinie?

Najważniejsza konkluzja brzmi: nie czekajcie ze strachu przed dawną nazwą, jeśli chory może przyjąć sakrament świadomie. Namaszczenie chorych jest sakramentem umocnienia, a nie znakiem, że rodzina „poddaje się” wobec choroby.

Kościół katolicki daje choremu spowiedź, namaszczenie, Komunię świętą i Wiatyk w różnych sytuacjach, ale zawsze z tą samą intencją: aby człowiek nie był sam. To zdanie warto powtarzać w parafii, w domu i przy szpitalnym łóżku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ostatnie namaszczenie i namaszczenie chorych to to samo?

Potocznie wiele osób używa tych nazw zamiennie, ale obecna i właściwsza nazwa to sakrament namaszczenia chorych. Nie chodzi o inny sakrament, tylko o inne rozłożenie akcentów. Dzisiejsza nazwa lepiej pokazuje, że sakrament jest dla poważnie chorych i osłabionych, nie tylko dla umierających.

Dlaczego nie powinno się mówić ostatnie namaszczenie?

Dawna nazwa może sugerować, że sakrament jest wyłącznie ostatnią posługą przed śmiercią. Sobór Watykański II w Sacrosanctum Concilium 73 wskazał, że właściwsze jest określenie „namaszczenie chorych”. W rozmowie z chorym lepiej używać języka umocnienia, modlitwy i pokoju.

Czy wezwanie księdza do namaszczenia oznacza, że chory umiera?

Nie, wezwanie księdza nie oznacza automatycznie bliskiej śmierci. Sakrament można przyjąć przy poważnej chorobie, starości, pogorszeniu zdrowia albo przed poważną operacją. Wcześniejsze wezwanie często pomaga choremu przeżyć sakrament świadomie.

Czym różni się namaszczenie chorych od Wiatyku?

Namaszczenie chorych jest sakramentem umocnienia w chorobie, sprawowanym przez modlitwę kapłana i namaszczenie olejem chorych. Wiatyk to Komunia święta udzielana osobie w niebezpieczeństwie śmierci. Oba mogą pojawić się podczas jednej wizyty księdza, ale nie są tym samym.

Czy namaszczenie chorych zastępuje spowiedź?

Nie zastępuje zwyczajnej spowiedzi, jeśli chory może się wyspowiadać. Gdy chory jest świadomy, kapłan zwykle daje mu możliwość sakramentu pokuty przed namaszczeniem. Jeśli spowiedź nie jest możliwa, Kościół mówi o możliwości odpuszczenia grzechów przy właściwej dyspozycji chorego.

Jakiego określenia używać przy chorym?

Najlepiej mówić: sakrament namaszczenia chorych, sakrament umocnienia albo modlitwa Kościoła za chorego. Taki język jest prawdziwy teologicznie i mniej obciążający emocjonalnie. Przy chorym lepiej unikać słowa „ostatnie”, jeśli może ono wywołać lęk.

Czy można przyjąć namaszczenie chorych więcej niż raz?

Tak, sakrament można przyjąć ponownie w nowej poważnej chorobie albo wtedy, gdy w tej samej chorobie nastąpi istotne pogorszenie stanu zdrowia. Wynika to z Kodeksu Prawa Kanonicznego kan. 1004. Nie jest to sakrament „raz na całe życie”.

Źródła i literatura

1. Sobór Watykański II, Sacrosanctum Concilium, nr 73, 1963 – o nazwie „namaszczenie chorych” i adresatach sakramentu.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, punkty 1499-1532, 1992 – nauczanie o sakramencie namaszczenia chorych, jego skutkach i związku z cierpiącym Chrystusem.
3. Kodeks Prawa Kanonicznego, kanony 998-1007, 1983 – przepisy o udzielaniu sakramentu, szafarzu i adresatach.
4. Pismo Święte, Jk 5,14-15 – biblijna podstawa modlitwy prezbiterów nad chorym i namaszczenia olejem.
5. Parafia św. Maksymiliana Kolbego, Kraków-Opatkowice – aktualne informacje kontaktowe i lokalne zasady zgłaszania chorych należy sprawdzić bezpośrednio przed publikacją.

Jacek